Zimowit jesienny

Zimowit jesienny (Colchicum autumnale) – gatunek rośliny należący do rodziny zimowitowatych (Colchicaceae). Występuje w Europie. W Polsce najczęściej spotykany jest w niższych położeniach górskich, poza górami występuje w przylegającym pasie wyżyn po Dolny Śląsk, w Wielkopolsce oraz na południowej części niżu.

Morfologia

Pokrój – Osiąga 8–30 cm wysokości. Trwałą częścią rośliny jest podziemna bulwa, z której wyrasta jesienią pęczek białych korzeni. Z zewnątrz okryta jest dwoma zaschniętymi pochwami liściowymi, pod którymi znajdują się 3–4 zawiązki liści rozwijające się wczesną wiosną następnego roku. Pęd jest silnie zredukowany, zaledwie wychodzący ponad ziemię.
Liście – Ich liczba waha się od 3 do 8 (zależnie od wielkości bulwy). Są wąskolancetowate, w większej części wąskie, tępo zakończone. Maja szerokość 2-4 cm.
Kwiaty – Różowo-lila, lila, rzadko białe, lejkowate, stosunkowo niewielkie w porównaniu z innymi gatunkami. Kwiaty obupłciowe, z pojedynczym okwiatem, o cienkiej, długiej rurce wewnątrz owłosionej, której dolna część wraz z zalążniami ukryta jest w bulwie. Korona o sześciu lejkowato odgiętych działkach, pręcików 6, z czego 3 krótkie i 3 długie, słupek jeden z trzema nitkowatymi szyjkami i buławkowatymi znamionami.
Owoc – Trójkomorowa zalążnia rozwija się pod ziemią i dopiero wiosną razem z liśćmi wyrasta ponad powierzchnię. Podłużnie jajowata i otoczona liśćmi torebka o długości 3-4 cm zawiera ciemnobrunatne, kuliste, delikatnie pomarszczone nasiona, pęka wzdłuż przegród.

Biologia i ekologia

Rozwój
Bylina, geofit. Kwitnie od sierpnia do września, w naszych warunkach kwiaty pojawiają się w pierwszej dekadzie września („witają zimę”, często nieprawidłowo nazywane są “ziemowitami”). Czasami (rzadko) zakwita również na wiosnę. Zapylane są przez pszczoły, muchy i trzmiele, nasiona zaś dojrzewają dopiero w zimie pod ziemią. Jesienią na podstawie starej bulwy tworzy się bruzda, w której powstają dwie – trzy młode bulwy potomne, czerpiące substancje zapasowe ze starej bulwy, która stopniowo zamiera do lata następnego roku.
Siedlisko
Lubi wilgotne łąki, widne lasy mieszane i rzadkie zarośla. Jest światłolubny, ale znosi okresowe zacienienie. Wymaga gleb świeżych lub wilgotnych, gliniasto–ilastych lub gliniasto–piaszczystych, zasobnych w składniki mineralne. Występuje na obszarach o klimacie oceanicznym. Rośnie od niżu po niższe położenia górskie. Najwyżej występujące jego stanowiska znajdują się na Polanie Chochołowskiej w Tatrach.
Fitosocjologia
Gatunek charakterystyczny dla rzędu (O.) Molinietalia.

Cechy fitochemiczne
Roślina bardzo silnie trująca: Cała roślina jest trująca dla ludzi, bydła i koni. Zwierzęta instynktownie wyczuwają, iż roślina jest trująca i ją omijają, zarówno świeżą, jak i suszoną w sianie. U ludzi po 4-6 godzinach od spożycia pojawiają się takie objawy, jak: drętwienie i pieczenie w ustach, trudności w przełykaniu, mdłości i wymioty, ostra biegunka (czasami krwawa), obniżenie temperatury ciała i ciśnienia krwi, w końcu paraliż i śmierć w wyniku paraliżu oddechowego. Kolchicyna jak inne zawarte w zimowicie alkaloidy nie szkodzą owcom i kozom, ale ich mleko, po takiej diecie nie nadaje się do spożycia, stając się trujące. Śmiertelna dawka dla człowieka to ok. 0,02 g kolchicyny (ilość zawarta w ok. 6 g nasion).

Zagrożenia i ochrona

W Polsce gatunek objęty ścisłą ochroną gatunkową. Jego populacje stopniowo ulegają zmniejszaniu. Zagrożony jest nie tylko wskutek zbierania go do celów leczniczych i bezpośredniego niszczenia, ale również w wyniku zaorywania łąk i osuszania ich. Zagrożeniem dla gatunku jest również zarastanie nieużytkowanych polan i łak w wyniku naturalnej sukcesji ekologicznej. Według Światowej Unii Ochrony Przyrody gatunek zagrożony (kategoria zagrożenia VU).

Zastosowanie

  • Roślina lecznicza: stosowany w lecznictwie ludowym, był przedmiotem zabobonów. Ze względu na silnie trujące własności nie należy samodzielnie stosować tej rośliny w celach leczniczych. Obecnie stosuje się w leczeniu tylko preparaty produkowane z tej rośliny pod ścisłą kontrolą lekarza.
    • Surowiec zielarski: nasiona zimowita – Colchici semen, rzadziej bulwy – Colchici bulbus
    • Skład chemiczny: czynnymi substancjami otrzymywanymi z zimowita są pseudoalkaloidy, pochodne tropolonu (kolchicyna i kolchamina). Nasiona zawierają od 0,2 do 1,2% substancji aktywnych, a bulwy ok. 0,2%.
    • Działanie: przeciwbólowe i przeciwzapalne. Preparaty otrzymywane z surowca są stosowane w atakach dny (skazy moczanowej). Wytwarzane są także preparaty cytostatyczne stosowane w leczeniu nowotworów, a także raka skóry (0,5% maść z zimowita). Preparaty z zimowita wolno stosować tylko pod kontrolą lekarza.
    • W homeopatii wykorzystuje się bulwy zimowita, wykopane wiosną. Wykorzystuje się przy dolegliwościach mięśni szyi oraz karku, chorobach stawów pochodzenia reumatycznego oraz o charakterze padaczkowym. Uważany jest za truciznę dla kapilar.
    • Zbiór i suszenie: bulwy wykopuje się w sierpniu i wrześniu przed kwitnieniem rośliny.
  • Roślina ozdobna. Nadaje się na rabaty i do ogródków skalnych. Może też być uprawiany w dużej ilości w postaci kęp na trawnikach. Wśród odmian uprawnych występują kultywary o kwiatach białych, purpurowych, a także pojedynczych i pełnych. Najczęściej uprawiane odmiany to:
    • ‘Album’ – odm. białokwiatowa o drobniejszych kwiatach,
    • ‘Albiplenum’ – biała, pełnokwiatowa,
    • ‘Plenum’ – kwiaty lilioworóżowe, pełne,
    • ‘Rubrum’ – purpurowe, wielkością podobne do gatunku.
  • W Szwajcarii zimowit używany był do barwienia pisanek wielkanocnych.

Uprawa

Lubi podmokłe gleby i słoneczne stanowiska. Rozmnaża się go z bulw w czerwcu-lipcu, sadzi się je do gleby w rozstawie co 20 cm (duże) lub 10 cm (małe).

Posted in: Byliny zimujące w gruncie Comments(0) December 2010

Wyczyniec łąkowy

Wyczyniec łąkowy (Alopecurus pratensis L.) – gatunek wieloletniej rośliy, należącej do rodziny wiechlinowatych. Występujący pospolicie na obszarze Azji i Europy w tym na całym niżu Polskim.

Charakterystyka

Pokrój – Roślina o wysokości dochadzącej do ponad 100 cm, rozłogowo-luźnokępowa, wykształca silnie ulistnione pędy wegetatywne i kwiatowe. Trawa wieloletnia, rozwija się wczesną wiosną.
Łodyga – Silnie ulistniona, źdźbła proste.
Liście – Równowąsko-lancetowate, o szerokości 6-10 mm szorstkie z wierzchu, wyraźnie unerwione, ciemnozielone. Pochwa liściowa otwarta, wewnętrz niej krótki języczek.
Kwiatostan – Wiecha kłosokształtna (kłos pozorny wiechowaty) o długości do 10 cm, miękka, gęsta, wielostronna. Kłoski
owalne, na krótkich szypułkach z wyrastającą długą ostką, jedokwiatowe, podczas kwitnienia widoczne fioletowe pylniki. Kwitnie od maja do lipca.
Nasiona – Oplewiony ziarniak o długości do 6 mm i szerokości do 2mm. Plewy pokryte włoskami, zrośnięte do połowy długości kłoska, pod nimi znajduje się plewka dolna z której wyrasta długa ostka.

Biotop
Występuje na różnych glebach, tak mineralnych jak i ogranicznych, w warunkach wilgotnych i umiarkowanie wilgotnych. W górach występuje po regiel dolny. Hemikryptofit. W klasyfikacji zbiorowisk roślinnych gatunek charakterystyczny dla Cl. Molinio-Arrhenatheretea, All. Alopectrion pratensis, Ass. Alopecturetum pratensis.

Zmienność

Tworzy mieszańce z w. kolankowatym, w. czerwonożółtym, w. pęcherzykowatym i w. polnym.

Zastosowanie

  • Trawa o dobrej wartości pastewnej, stosowana głównie na umiarkowanie wilgotne łąki okresowo zalewne. Jest wytrzymały na surowe warunki klimatyczne, ale ma duże wymagania glebowe. Znajduje się w rejestrze roślin rolniczych Unii Europejskiej.
Posted in: Byliny zimujące w gruncie Comments(0) December 2010

Wilczomlecz pstry

Wilczomlecz pstry, ostromlecz pstry (Euphorbia epithymoides L.) – gatunek rośliny z rodziny wilczomleczowatych.

Rozmieszczenie geograficzne

Występuje w Afryce Północnej, Azji i Europie. W Polsce osiąga północną granicę swojego występowania. Jest u nas gatunkiem bardzo rzadkim, występuje jedynie na Wyżynie Śląskiej we wsi Podwarpie oraz w trzech dzielnicach Dąbrowy Górniczej, na stanowiskach oderwanych od swojego głównego obszaru występowania. Łącznie znane jest tylko z 6 stanowisk (2004 r.).

Morfologia

Łodyga – Wzniesiona, gruba, owłosiona i w dolnej części pokryta czerwonymi łuskami. Osiąga przeważnie wysokość 20–30 cm. Pod ziemią posiada ukośne kłącze, z którego wyrasta pęk grubych pędów nadziemnych.
Liście – Ulistnienie skrętoległe. Liście podłużnie lancetowate, tępe i całobrzegie. W górnej części łodygi liście mają sercowatą nasadę. Podsadki w górnej części żółte, zmieniające z czasem barwę na pomarańczową. Mają jajowaty kształt i zwężoną nasadę. Wszystkie liście owłosione.
Kwiaty – Zebrane w 3–5 ramienną wierzchotkę. Są rozdzielnopłciowe, zebrane w cyjatium i silnie zredukowane. Kwiat męski ma tylko jeden pręcik, a kwiat żeński jeden słupek. Znajdują się razem na kubeczkowatym dnie kwiatowym i otoczone są poprzecznie jajowatymi miodnikami.
Owoc – Torebka pokryta czerwonymi brodawkami lub kosmkami, bez włosków. Pęka klapami wysypując brązowe, jajowate nasiona o długości do 2,5 mm i pomarszczonej powierzchni.

Biologia i ekologia

Bylina, hemikryptofit, gatunek światłolubny. Kwitnie od kwietnia do maja. Rośnie na suchych murawach, w miejscach kamienistych, na obrzeżach lasów, poboczach dróg i pastwisk. Przeważnie występuje na podłożu zasobnym w węglan wapnia.

Zagrożenia i ochrona

Roślina objęta jest w Polsce od 2004 r. ścisłą ochroną gatunkową.

Kategorie zagrożenia gatunku:

  • Kategoria zagrożenia w Polsce wg Polskiej Czerwonej Księgi Roślin[4]: VU (gatunek narażony).
  • Kategoria zagrożenia w Polsce wg Czerwonej listy roślin i grzybów Polski: R (gatunek rzadki, potencjalnie zagrożony).

Na nielicznych stanowiskach swojego występowania zagrożeniem dla tego światłolubnego gatunku jest zacienienie spowodowane przez zarastanie terenu lasem. W 2004 r. cała populacja tego gatunku w Polsce liczyła zaledwie ok. 1000 osobników, z czego około połowa występowała w okolicy Dąbrowy Górniczej.

Zastosowanie

  • Jest czasami uprawiany jako roślina ozdobna. Tworzy koliste kępy, szczególnie nadaje się na rabaty i do ogródków skalnych.
Posted in: Byliny zimujące w gruncie Comments(0) December 2010

Wiesiołek ozdobny

Wiesiołek ozdobny, w. missouryjski (Oenothera macrocarpa) – gatunek rośliny należący do rodziny wiesiołkowatych. Pochodzi z Ameryki Północnej, z obszaru USA (stany: Illinois, Kansas, Missouri, Nebraska, Oklahoma, Arkansas, Teksas). W Polsce jest uprawiany jako roślina ozdobna.

Morfologia

Łodyga – Płożąca się, rozgałęziona, owłosiona, o długości do 15 cm i czasami czerwono nabiegła.
Liście – Pojedyncze, lancetowate lub owalne, o gładkich lub ząbkowanych brzegach. Mają długość do 8 cm i bardzo jasne nerwy.
Kwiaty – Żółte i bardzo duże w stosunku do wielkości rośliny (osiągają średnicę do 12 cm). Mają kielich z czerwonymi plamkami, 4 płatkową koronę, 1 słupek z 4 długimi nitkowatymi znamionami i liczne pręciki.
Owoce – Duże, oskrzydlone, ozdobne.

Biologia

Bylina, hemikryptofit. Kwitnie od czerwca do października. Kwiaty otwierają się po południu, przy czym pojedynczy kwiat kwitnie tylko 1 dzień.

Uprawa

  • Przydatność. Jest uprawiany głównie ze względu na kwiaty i owoce. Nadaje się do ogrodu skalnego i do ogrodów naturalistycznych. Owoce mogą być wykorzystywane do suchych bukietów.
  • Wymagania. Wymaga przepuszczalnej gleby piaszczysto-gliniastej, nie musi być żyzna. Stanowisko powinno być słoneczne. Jest dość wytrzymały na suszę i całkowicie mrozoodporny. Źle toleruje przesadzanie.
  • Rozmnażanie. Poprzez siew nasion, wymagają one stratyfikacji.
Posted in: Byliny zimujące w gruncie Comments(0) December 2010

Żagwin ogrodowy

Żagwin ogrodowy (Aubrieta ×cultorum Bergmans), nazywany czasami obrecją ogrodową – mieszaniec powstały w wyniku skrzyżowania A. deltoidea z innymi gatunkami żagwinu.

Morfologia

Pokrój – Niska roślina darniowa tworząca szeroko ścielące się i gęste kobierce o wysokości do 10 cm.
Liście – Pojedyncze, matowozielone, grubo ząbkowane, owłosione.
Kwiaty – Drobne, różowo-fioletowe zebrane w krótkie grona. Kwitnie bardzo obficie od kwietnia do czerwca.

Zastosowanie

Jest uprawiany jako roślina ozdobna. Używany jest do obsadzania ogródków skalnych, obsadzania murków i na rabaty. Efektownie wygląda, gdy jego pędy zwisają z głazów lub murów. Jest jedną z 5 podstawowych bylin wiosennych (pozostałe to ubiorek wiecznie zielony, gęsiówka kaukaska, smagliczka skalna i floks szydlasty).

Uprawa

  • Wymagania. Wystarcza mu przeciętnie żyzna gleba, powinna być średnio wilgotna, przepuszczalna i mieć zasadowy odczyn. Wymaga słonecznego stanowiska. Jest wytrzymały na mróz, często jednak jego pędy uszkadzane są przez zimne wiatry i słońce. Na zimę najlepiej jest przykryć go gałązkami iglaków, nie należy natomiast przysypywać liśćmi i ściółka, gdyż powoduje to gnicie pędów.
  • Rozmnażanie. Rozmnaża się go z sadzonek lub przez podział bryły korzeniowej. Najłatwiej ukorzeniają się pędy po przysypaniu ich ziemią.
Posted in: Byliny zimujące w gruncie Comments(0) December 2010

« Previous Entries