Róża
Róża (Rosa L.) – rodzaj krzewów należących do rodziny różowatych (Rosaceae). Znanych jest 150-200 gatunków występujących na półkuli północnej, czasem podaje się nawet dwukrotnie większą liczbę, co wynika z różnego traktowania taksonów. Większość ozdobnych odmian róży rozmnaża się przez okulizację na podkładkach z dzikich róż.
Różami zajmuje się nauka rodologia – gałąź botaniki.
Rozmieszczenie geograficzne
Zasięg naturalny róż obejmuje rozległe przestrzenie półkuli północnej. Prawdopodobną kolebką róż jest wschodnia Azja, w szczególności obszar Chin, gdzie występuje nie tylko największe zróżnicowanie gatunkowe, ale też występują tu w większości gatunki diploidalne. W Europie występują liczne gatunku pentaploidalne, a w Ameryce Północnej di-, tetra- i heksaploidalne. Zasięg rodzaju w Azji obejmuje niemal cały kontynent z wyjątkiem krańców północnych, Indochin, znacznej części Półwyspu Indyjskiego, rejonu Półwyspu Arabskiego (róże występują jednak na wschodnim wybrzeżu Morza Śródziemnego oraz na południowym krańcu półwyspu). Róże spotykane są w całej Europie z wyjątkiem jej północnych krańców. W Afryce spotykane są w rejonie Etiopii i w jej północno-zachodniej części. W Ameryce Północnej róże spotykane są na niemal całym kontynencie na północ od środkowego Meksyku, z wyjątkiem dalekiej północy i Archipelagu Arktycznego.
Morfologia
Pokrój
Krzewy o kolczastych, wyprostowanych, łukowatych, płożących lub pnących pędach osiągających od 0,5 do 3, rzadko do 6 m długości. Różne części rośliny często z gruczołkami zawierającymi olejki eteryczne, po roztarciu wydzielającymi specyficzny dla różnych gatunków zapach. Z korzeni wypuszczają mniej lub bardziej obficie odrosty (pędy przybyszowe).
Łodyga
Okryta kolcami, czasem też owłosiona, rzadko bezbronna (R. pendulina – częściowo, R. blanda i niektóre odmiany hodowlane róży dzikiej R. canina i wielokwiatowej R. multiflora). Kolce bardzo zmienne – proste, zakrzywione lub hakowate, masywne lub szczeciniasto-igiełkowate, czasem z domieszką kolców gruczołonośnych. Kształt i wielkość kolców jest zmienna nie tylko w obrębie rodzaju, ale także w obrębie poszczególnych gatunków i roślin. Przy oznaczaniu i analizie cech taksonomicznych róż przyglądać się należy szczytowym partiom silnie rosnących długopędów wydającym boczne pędy kwiatowe[3]. Młode pędy są zielone lub czerwono nabiegłe, z czasem drewnieją i pokrywają się szaro-brunatną, popękaną korą.
Liście
Skrętoległe, sezonowe, nieparzystopierzaste z 5–9 (rzadko do 19) listkami (wyjątkowo liście pojedyncze ma R. persica). Z wierzchu matowe lub połyskujące, od spodu nagie, owłosione, nierzadko także gruczołowato. Kształt listków eliptyczny, jajowaty lub okrągły, na szczycie blaszka liściowa zaokrąglona lub zaostrzona, u nasady zaokrąglona lub zbiegająca. Brzeg liścia zwykle piłkowany (pojedynczo, podwójnie lub potrójnie), z ząbkami ogruczolonymi lub bez gruczołów. Osadki liści nagie lub owłosione, często z gruczołami i kolcami. Przylistki zrośnięte z ogonkiem liściowym, często na znacznej jego długości i ogruczolone na krawędzi. Zwykle różnie wykształcone na pędach kwitnących i płonnych.
Kwiaty
Duże, pachnące, obupłciowe, promieniste, wyrastają na szypułkach różnej długości. Szypułki mogą być proste lub wygięte, gładkie, owłosione lub kolczaste. Kwiaty osadzone są pojedynczo lub zebrane w kwiatostany: wiechy, baldachogrona i podbaldachy. Korona kwiatu zwykle jest 5-płatkowa, czteropłatkowa jest u R. omeiensis i R. sericea, a u odmian hodowlanych bywa do 15 okółków płatków powstałych w wyniku przekształcenia części okółków pręcików w płatki właśnie[4]. Płatki są różnokształtne, barwy białej, różowej lub czerwonej (u odmian hodowlanych też inne barwy z wyjątkiem niebieskiej). W pąku płatki są zwinięte spiralnie, przez co pąki kwiatowe są charakterystycznie wydłużone. U nasady płatków znajduje się zwykle wieniec gruczołów miodnikowych. Działki kielicha zielone, całobrzegie lub trzy zewnętrzne pierzasto podzielone. Liczne słupki wraz pręcikami osadzone są we wklęsłym dnie kwiatowym zwanym hypancjum. Pręcików jest od 50 do kilkuset, zwykle barwy żółtej, rzadziej pomarańczowej, białej, czerwonej. Nitki pręcików są cienkie, w pąku skręcone lub zgięte, zakończone są pylnikami, z których każdy zawiera dwa worki z dwoma komorami pyłkowymi. Słupki są zwykle wolne, czasem zrośnięte w górnej części szyjkami. Zalążnia w każdym słupku jest siedząca lub osadzona na krótkim trzoneczku. Łożysko w zalążni jest przyścienne, osadzone w nim zalążki są odwrócone (anatropowe). Po zapłodnieniu w każdej zalążni rozwija się tylko jeden zalążek. Szyjka słupka kończy się mniej lub bardziej wypukłym znamieniem. Dno kwiatowe otaczające słupki i pręciki zmienia się w trakcie owocowania w zmięśniałą okrywę. Na szczycie beczułkowato-dzbankowatego hypancjum znajduje się zwężone ujście zwane orficjum, otoczone zgrubieniem zwanym dyskiem. Dysk może być pierścieniowaty, płaski lub stożkowaty. Przez orficjum wystają szyjki słupków, które mogą być skupione w luźne wiązki typu bukietowatego lub półkulistą, zbitą główkę. Wokół ujścia hypancjum osadzone są okółki korony i kielicha.
Owoce
Właściwymi owocami są twarde niełupki, okryte w mięśniejącym hypancjum tworzącym tzw. owoc pozorny (szupinkowy). Hypancja w miarę dojrzewania zmieniają barwę z zielonej na pomarańczową, czerwoną i ciemniejszą aż do koloru czarnego. Przybierają kształt kulisty lub elipsoidalny o długości 5-50 mm.
Systematyka
Gatunkiem typowym jest róża girlandowa (Rosa cinnamomea L.).
Pozycja systematyczna rodzaju [edytuj]
Pozycja systematyczna wg APweb (2001…)
Rodzaj Rosa stanowi prawdopodobnie klad siostrzany dla plemienia Potentilleae Sweet obejmującego 11 rodzajów, m.in.: pięciornik (Potentilla), przywrotnik (Alchemilla), poziomka (Fragaria). Grupa ta stanowi jeden z kladów bazalnych rodziny różowatych, przy czym najprawdopodobniej wcześniej oddzieliły się linie rozwojowe prowadzące do współczesnych rodzajów wiązówka (Filipendula), jeżyna (Rubus) i plemienia Colurieae Rydberg, obejmującego m.in. rodzaje kuklik (Geum), pragnia (Waldsteinia), Coluria.
Rodzina różowatych Rosaceae stanowi z kolei klad bazalny rzędu różowców Rosales z kladu różowych (rosids), stanowiącego jedną z linii rozwojowych dwuliściennych właściwych (eudicots).
Pozycja w systemie Reveala (1994-1999)
Gromada okrytonasienne (Magnoliophyta Cronquist), podgromada Magnoliophytina Frohne & U. Jensen ex Reveal, klasa Rosopsida Batsch, podklasa różowe (Rosidae Takht.), nadrząd Rosanae Takht., rząd różowce (Rosales Perleb), podrząd Rosineae Rchb., rodzina różowate (Rosaceae Juss.), podrodzina Rosoideae (Juss.) Arn., plemię Roseae Lam. & DC., podplemię Rosinae J. Presl., rodzaj róża (Rosa L.)[7].
Pozycja w systemie Cronquista (1981)
Gromada okrytonasienne Magnoliophyta, klasa dwuliścienne Rosopsida, podklasa RóżoweRosidae, rząd różowceRosales,rodzina różowate Rosaceae, podrodzina Rosoideae, rodzaj róża Rosa.
Podział rodzaju
Róża Rosa należy do rodzajów, w których mieszańce międzygatunkowe występują często z dużą frekwencją i rozprzestrzeniają się, nierzadko stając się częściej spotykanymi niż każdy z gatunków rodzicielskich. Mechanizmem, który pozwala mieszańcom róż przeżywać i uzyskiwać zdolność do adaptacji jest spotykana u niektórych przedstawicieli rodzaju niezbalansowana poliploidalność. Polega ona na dziedziczeniu przez pentaploidalne mieszańce chromosomów w taki sposób, że jeden z gatunków rodzicielskich dostarcza 4 zestawy chromosomów, a drugi jeden zestaw[8].
Przez długie dziesięciolecia powszechnie akceptowany był podział rodzaju opracowany przez Rehdera w 1940 r.[9]. Zgodnie z nim rodzaj dzielony był na cztery podrodzaje, w obrębie podrodzaju Eurosa wyróżniane były liczne sekcje. Podział rodzaju wg Rehdera:
* Podrodzaj: Hulthemia (np. Rosa persica)
* Podrodzaj: Platyrhodon (np. Rosa roxburghii)
* Podrodzaj: Hesperhodos (np. Rosa minutifolia)
* Podrodzaj: Rosa (Eurosa) – tu należy największa liczba gatunków, podzielonych na sekcje
o Sekcja: Banksianae
o Sekcja: Bracteatae
o Sekcja: Caninae
o Sekcja: Carolinae
o Sekcja: Chinensis
o Sekcja: Cinnamomea
o Sekcja: Gallicanae
o Sekcja: Laevigatae
o Sekcja: Pimpinellifolia
o Sekcja: Synstylae
Z gatunków podrodzaju Eurosa wywodzą się wszystkie mieszańce i odmiany powstałe w uprawie. Szacuje się liczbę istniejących odmian na około 4000. Nowsze analizy systematyczne bazujące na ewolucji zapisu genetycznego wykazały jednak, że wyróżnione przez Rehdera podrodzaje nie są taksonami monofiletycznymi – z pewnością przynajmniej podrodzaje Hulthemia i Platyrhodon zagnieżdżone są wśród sekcji podrodzaju Eurosa, podział na klady nie odzwierciedla też wcześniejszego podziału na sekcje.
Gatunki flory Polski
Lista obejmuje także gatunki uprawiane oraz efemerofity:
* róża alpejska (Rosa pendulina L.)
* róża białokwiatowa (Rosa ×alba L.) – gatunek uprawiany
* róża czerwonawa (Rosa glauca Pourr., syn. R. rubrifolia Vill.) – antropofit zadomowiony
* róża dahurska (Rosa davurica Pall.) – antropofit zadomowiony
* róża damasceńska (Rosa ×damascena Mill.) – gatunek uprawiany
* róża drobnokwiatowa (Rosa micrantha Borrer ex Sm., syn. R. micrantha Sm.)
* róża dzika (Rosa canina L., syn.: R. caryophyllacea Besser, R. corymbifera Borkh., R. dumetorum Thuill., R. nitidula auct. non Besser, R. obtusifolia auct. Fl. Pol. non Desv.)
* róża eliptyczna (Rosa inodora Fr., syn.: R. agrestis Savi, R. elliptica Tausch)
* róża francuska (Rosa gallica L.)
* róża frankfurcka (Rosa ×francofourtana Münchh.) – gatunek uprawiany
* róża girlandowa (Rosa majalis Herrm., syn. R. cinnamomea L.)
* róża gęstokolczasta (Rosa pimpinellifolia L., syn. R. spinosissima L.) – antropofit zadomowiony
* róża igiełkowata (Rosa acicularis Lindl.) – antropofit zadomowiony
* róża jabłkowata, róża jabłkowa (Rosa villosa L., syn.: R. mollis Sm., R. pomifera Herrm.)
* róża Jundziłła (Rosa jundzillii Bess.)
* róża karolińska (Rosa carolina L.) – antropofit zadomowiony
* róża kutnerowata (Rosa tomentosa Sm.)
* róża labradorska (Rosa blanda Aiton) – antropofit zadomowiony
* róża polna (Rosa agrestis Savi, syn.: R. albiflora Opiz , R. gizellae Borbás)
* róża pomarszczona (Rosa rugosa Thunb.) – antropofit zadomowiony
* róża rdzawa (Rosa rubiginosa L., syn. R. eglanteria L., R. klukii auct. Fl. Pol. non Besser)
* róża rosyjska (Rosa gorenkensis Besser, syn. R. glabrifolia auct. non C. A. Mey.) – antropofit zadomowiony
* róża sina (Rosa dumalis Bechst. em. Boulenger, syn.: R. afzeliana Fr., R. caesia Sm., R. coriifolia Fr., R. glauca Vill., R. klßÜterskyi (Popek) Klášt., R. subcanina (H. Christ) Dalla Torre & Sarnth., R. vosagiaca N. H. F. Desp.)
* róża stulistna (Rosa ×centifolia L.) – gatunek uprawiany
* róża wielokwiatowa (Rosa multiflora Thunb.) – antropofit zadomowiony
* róża wirgińska (Rosa virginiana Herrm.) – antropofit zadomowiony
* róża węgierska (Rosa zalana Wiesb., syn. R. caryophyllacea Besser)
* róża zapoznana, róża Sherarda (Rosa sherardii Davies, syn.: R. cujavica Sprib., R. omissa Déségl., R. scabriuscula auct. non Sm., R. tomentosa Sm., R. umbelliflora Sw. ex Heinr. Braun)
* róża żółta (Rosa foetida Herrm.) – antropofit zadomowiony
One Response to “Róża”
Zostaw komentarz
November 19th, 2010 at 11:06 am
[...] Róża [...]